Blog - Kiberjinoyatchilar sizning oilangizni nishonga olyaptimi? Ha! Ular nimani izlaydi

“Kiberjinoyatchilar sizning oilangizni nishonga olmoqda.” Hech kim bunday gapni eshitishni xohlamaydi, ammo raqamli dunyomizda har bir kishi potensial nishonga aylanishi mumkin. Bu bezovta qiluvchi tuyulishi mumkin, biroq shuni unutmaslik muhim: o‘zingizni va atrofingizdagilarni o‘qitish orqali birgalikda xavfsizroq raqamli muhit yaratishingiz mumkin. Esda tuting, asosiy kalit — imkoniyatlarni kengaytirishdir! Hech kim hali o‘rganish jarayonida ekanida yo‘l qo‘ygan xatosi uchun uyalishni xohlamaydi. Oilangizga xavfsiz bo‘lishni o‘rgatish ijobiy munosabat bilan osonroq kechadi. 😁 Nima qila olishimizni o‘rganishdan oldin, oilalarimiz nima uchun zaif ekanini va tahdid aktorlari aynan qanday ma’lumotni izlayotganini bilib olishimiz kerak.

​

Nima uchun mening oilam zaif?

Har birimiz raqamli tajribalarga to‘la dunyoda harakatlanar ekanmiz, nimalardan ehtiyot bo‘lish va xavflarni qanday kamaytirish kerakligini bilish muhim. Ijtimoiy tarmoqlarda haddan tashqari ko‘p ma’lumot oshkor qilishdan tortib, o‘zini boshqa kishi deb tanishtirgan odam bilan suhbatlashishgacha — nishonga aylanishning juda ko‘p yo‘li bor. Siz va oila a’zolaringiz onlayn muhitda zaif bo‘lishingizning bir nechta sabablari:

• Oila a’zolaringiz xavflarni bilmaydi. Ko‘pchilik ijtimoiy muhandislik haqida yoki onlaynda ulashilgan ochiq ma’lumotlardan yomon niyatda foydalanish mumkinligi haqida bexabar. Oilangizni o‘qitishga yordam berib, ularning kiberxavfsizlik tahdidlaridan o‘zini himoya qilish qobiliyatini kuchaytirasiz.
• Ko‘pchilik kiberxavfsizlik bo‘yicha eng yaxshi amaliyotlarning naqadar muhimligini chindan anglamaydi. Hatto biror kishi o‘zi duch keladigan xavflarni bilsa ham, ehtimol, o‘zini qanday himoya qilishni bilmaydi. Masalan, ijtimoiy tarmoqlarda kuchli parollardan foydalanish “kerakligini” bilishi mumkin, lekin kuchliroq parolni qanday yaratishni yoki bu nima uchun shunchalik muhimligini bilmasligi mumkin. Shu sababli ular eslab qolish oson bo‘lgan parollarni turli akkauntlarda takrorlashga o‘tib ketadi.
• Kiberxavfsizlik haqida bilmagani uchun odamlar sharmanda qilinadi. Nomaqbul xatti-harakatlar, aloqalar va kontent haqida ularga mehr bilan o‘rgatish o‘rniga, har qanday yoshdagi odamlar texnologiyadan bexabarligi uchun sharmanda qilinishi mumkin. Sharmanda bo‘lganda ko‘plab odamlar savol berishga yoki yordam so‘rashga ikkilanadi, bu esa xavfli kiberxavfsizlik xatti-harakatlarining davom etishiga olib kelishi mumkin.

​

Kiberjinoyatchilar nimani izlaydi?

Kiberjinoyatchilar turli yoshdagi odamlarni bir necha sabab bilan potensial qurbon sifatida nishonga oladi. Odamlar nishonga olinishining eng keng tarqalgan to‘rtta sababi:

​

1. Pul

Baholarga ko‘ra, kiberjinoyatchilik 2025-yilga kelib yiliga 10,5 trillion AQSH dollari zarar yetkazadi, shu bois moliyaviy foyda kiberhujumlarning asosiy sabablaridan biridir. 💰 Ko‘pincha tahdid aktorlari kredit karta yoki bank hisobi ma’lumotlarini o‘zlari uchun yoki dark webda sotish maqsadida izlaydi. Masalan … Agar farzandlaringiz telefoningizda o‘yin o‘ynasa, ulardan o‘yin ichidagi buyumlarni sotib olish uchun moliyaviy ma’lumotlarni kiritish so‘ralishi mumkin. Ilgari telefoningizda o‘yin ichidagi buyumlarni sotib olishga ruxsat berganingizni bilgani uchun, ular to‘lov ma’lumotlarini o‘g‘irlash uchun niqob bo‘lgan yangi onlayn o‘yinga ham o‘sha moliyaviy ma’lumotlarni kiritishga moyil bo‘lishi mumkin. Oilangiz ma’lumotlari xavfsiz bo‘lishi uchun farzandlaringiz bilan bunday vaziyatlarda aniq va ravshan chegaralarni belgilash muhim.

​

2. Ma’lumotlarni o‘g‘irlash

Kiberjinoyatchilar muhim ma’lumotlarni o‘g‘irlash uchun quyidagi usullar orqali qurilmalarni zararli dastur bilan zararlash rejalarini tuzadi:

• Viruslar.
• Chuvalchanglar (worms).
• Troyan dasturlari.
• Ransomware.
• Josuslik dasturlari (spyware).

Ushbu ma’lumotlar kiberjinoyatchilarga sizni akkauntlardan chiqarib tashlash, sizning yanada ko‘proq ma’lumotlaringizni qo‘lga kiritish va sotish hamda boshqa yomon niyatli usullar uchun zarur bo‘lgan muhim axborotni berishi mumkin. 📊 Masalan… Farzandingiz, ehtimol, internetdan avvalgidan ko‘ra ko‘proq foydalanmoqda. Masofaviy va virtual ta’lim sharoitida ular o‘qituvchilari va tengdoshlaridan elektron xatlar yuboradi va qabul qiladi. Biroq ular kiberjinoyatchi odatiy jo‘natuvchining elektron pochta manzilida o‘zgartirgan mayda tafsilotlarga e’tibor bermasligi mumkin. Bola o‘qituvchisining elektron pochta profili nomi MrsDavis o‘rniga, kiberjinoyatchi ularga MrsDavls elektron pochta manzilidan xat yuborgan. Odatiga ko‘ra xatni tezda ochib, jo‘natuvchiga tabiiy ishonch bildirgan holda, bu bola tasodifan zararli havolani bosib yuborishi mumkin. Farzandlaringiz bilan bunday ehtimollar haqida gaplashish va ularga elektron pochta manzillarini tekshirish, havola ustiga sichqonchani olib borib, manzil qayerga olib borishini ko‘rish hamda kiberxavfsizlik muammolaridan qochishga yordam beradigan boshqa qisqa maslahatlarni ijobiy usulda o‘rgatish muhim.

​

3. Maxfiy ma’lumotlar

Ba’zi hollarda tahdid aktorlari bizni reaksiya bildirishga majburlash uchun hech birimizga ortiqcha bo‘lmagan narsadan — stressdan foydalanadi. 😒 Xabar qilinishicha, COVID-19 bilan bog‘liq elektron pochta firibgarliklari pandemiyaning dastlabki cho‘qqilaridan birida — faqat 2020-yil mart oyining o‘zida 667% ga oshgan. Elektron xatlar, telefon qo‘ng‘iroqlari (vishing deb ham ataladi) yoki matnli xabarlar (smishing deb ham ataladi) orqali bu tashvishli mavzudan foydalanib, tahdid aktorlari odamlarni qo‘rqitib, ularning maxfiy ma’lumotlarini oshkor qildirishga tez-tez erishadi. Yuqori stressli vaziyatlardan foydalanib, kiberjinoyatchilar odamlarni shoshilinch, mantiqsiz va xavfli qarorlar qabul qilishga ko‘ndirishi mumkin. Masalan … Bunday holatda maqsad odatda qo‘rquv uyg‘otishdir. Ayniqsa yoshlar uchun o‘qituvchilar va davlat amaldorlari kabi vakolatli lavozimdagi shaxslar qo‘rqinchli tuyulishi mumkin. Bir kuni tushdan keyin farzandingizga “maktab ma’muri” qo‘ng‘iroq qilib, ularning joriy manzilini va eng so‘nggi COVID testi natijalarini taqdim etish kerakligini aytadi. Aslida bu shaxsning farzandingiz maktabiga ham, COVID test natijalarini qayd etishga ham aloqasi yo‘q. Ular izlagan yagona ma’lumot — sizning manzilingiz bo‘lib, uni farzandingiz ustidan soxta hokimiyat tuyg‘usini yaratish orqali qo‘lga kiritgan. Maktab nomini ijtimoiy tarmoqdagi profillardan, ma’mur ismini esa tuman veb-saytidan bilib olgan bu shaxs yosh insonda qo‘rquv uyg‘otish uchun yetarli ma’lumotga ega bo‘ladi. Farzandingizni suhbatdosh shaxsning kimligini har doim ilgari ishlatgan usulda, masalan, maktab portali orqali bog‘lanib tasdiqlashga undang. Shaxsni tasdiqlash orqali farzandingizga maxfiy ma’lumotlarni berishda qo‘shimcha ehtiyot choralarini ko‘rishni o‘rgatasiz.

​

4. Shaxsni o‘g‘irlash

Ma’lumotlarni shunchaki o‘g‘irlashdan tashqari, ba’zi tahdid aktorlari shaxsni butunlay o‘g‘irlashni maqsad qiladi. 🆔 Ular shaxsingizni o‘g‘irlash uchun ijtimoiy sug‘urta raqamlari yoki boshqa identifikatsiya ma’lumotlarini qo‘lga kiritishga urinishi mumkin. Ko‘pincha odamlar bu ma’lumotlar yordamida, jumladan kredit kartalar ochish orqali, moliyaviy foyda olishni maqsad qiladi. Masalan … Onlayn o‘yin o‘ynayotganda farzandingiz yangi “do‘st” bilan uchrashadi. Bu shaxs farzandingizga do‘st kabi ko‘rinadi, biroq aslida uning yoki sizning shaxsingizni o‘g‘irlash uchun ma’lumot beradigan kishini izlaydi. Dastlab sport, sevimli ranglar va boshqa sevimli mashg‘ulotlar kabi mayda umumiyliklar orqali aloqa o‘rnatib, tahdid aktori ishonch hissini yaratishi mumkin. Suhbat davomida esa, mustahkam aloqa allaqachon o‘rnatilgani uchun, farzandingizdan maxfiy shaxsiy ma’lumotlarni olish tahdid aktori uchun osonroq bo‘ladi. Farzandlaringiz bilan onlaynda qanday ma’lumotlarni — agar umuman bo‘lsa — oshkor qilish maqbulligi haqida gaplashish muhim. Ularga kiberjinoyatchilarga haddan tashqari ko‘p ma’lumot berishning haqiqiy oqibatlarini o‘rgatish orqali farzandlaringizni onlayn muhitda xavfsiz saqlashingiz mumkin.

​

Oilangizni himoya qilish uchun birgalikda harakat qilaylik!

Bu holat sizni qiynashi mumkin, ammo oilangizni onlaynda xavfsiz saqlash uchun ko‘rishingiz mumkin bo‘lgan bir qancha qadamlar mavjud. Shu oy biz kiberxavfsizlikka “Family First” yondashuvini qo‘llash haqida so‘z yuritamiz; uyingizdagi barchani xavfsiz saqlashga yordam beradigan resurslar, vebinarlar va boshqa materiallarni taqdim etamiz. Agar boshlashga shay bo‘lsangiz, Internet Safety for Kids: A Parent’s Cheat Sheet nomli maqolaga nazar tashlashingiz mumkin. Xavfsiz bo‘ling!