> ## Documentation Index
> Fetch the complete documentation index at: https://docs.livingsecurity.com/llms.txt
> Use this file to discover all available pages before exploring further.

# Blog - Zararli dastur: Doktor, to‘g‘risini ayting

> Onangiz hech qachon deraza ochiq holda uxlamang, aks holda shamollaysiz, deb aytganmi? Bu shunchaki afsona ekan.

Onangiz hech qachon deraza ochiq holda uxlamang, aks holda shamollaysiz, deb aytganmi? Bu shunchaki afsona ekan. Xudoga shukur, chunki men tunda toza havo kirib turganda uxlashni yaxshi ko‘raman, o‘zingiz ham bilganingizdek, shamollashning davosi yo‘q.

Oddiy shamollash qutulish qiyin bo‘lgan yagona "mikrob" emas, nima demoqchi ekanimni tushungan bo‘lsangiz kerak… Kompyuter viruslari! Tushundingizmi? Shamollash — virus, kompyuterlar ham virus yuqtiradi-ku? Bu axborot xavfsizligi haqidagi blog.

![Resource image](https://media0.giphy.com/media/dbtDDSvWErdf2/giphy.gif)

### Zararli dastur nima?

Qisqacha aytganda, zararli dastur — bu texnologiyadagi katta muammo, ya’ni infeksiya. Zararli dasturlarning muayyan maqsadlarga xizmat qiladigan turli xil turlari mavjud, lekin umuman olganda, ular ayg‘oqchilik qiladi, o‘g‘irlaydi yoki yo‘q qiladi. Shaxsiy kompyuterlar, noutbuklar, mobil telefonlar, planshetlar, aqlli muzlatgichlar, internetga ulangan konditsionerlar — xullas, har qanday qurilma zararli dastur bilan zararlanishi mumkin.

#### Viruslar va chuvalchanglar (worms)

Kompyuter infeksiyalari haqida o‘ylaganda, ehtimol, viruslar esingizga keladi. Virusni shunchalik mashhur bo‘lgani uchun olqishlagan bo‘lardik, lekin bilasiz-ku... u yovuz.

Viruslar o‘zini xostga — dasturga, faylga yoki papkaga — biriktiradi va foydalanuvchi bu xostni ochganda, virus o‘zini ko‘paytira boshlaydi. Aslida, u o‘z DNK sini kompyuteringiz yoki qurilmangizdagi boshqa dasturlar, fayllar yoki papkalarga kiritadi. Viruslar kompyuteringiz ishlash usulini o‘zgartiradigan kodni bajaradi.

Chuvalchanglar (worms) esa, aksincha, xostga muhtoj emas. Ular foydalanuvchi tomonidan faollashtirilishiga hojat qoldirmasdan ko‘payadi va yangilanmagan operatsion tizimlar hamda muddati tugagan antivirus dasturlari kabi xavfsizlikdagi bo‘shliqlardan foydalanib, butun tarmoqlar bo‘ylab tarqalishi mumkin.

#### Troyanlar

Troyanlar o‘z nomini troya oti haqidagi mashhur afsonadan olgan. Bu zararli dastur o‘zini qonuniy dastur sifatida ko‘rsatadi. Siz o‘zingizga kerak bo‘lgan dasturni o‘rnatganingizda, pistirmada yotgan troyan ham o‘rnatiladi. Troyanlarning turli xillari mavjud, masalan, kiberjinoyatchilarga kompyuteringizga, ya’ni, masofadan kirish imkonini beradigan masofaviy kirish troyanlari. Bu DoS (Denial of Service — xizmat ko‘rsatishdan voz kechish) hujumlarini amalga oshirish uchun mashhur zararli dastur turi bo‘lib, butun bir tarmoqni yaroqsiz holga keltirishi mumkin.

#### Ransomware (to‘lov talab qiluvchi zararli dastur)

Farzandingizning dastlabki qadamlari tushirilgan videoni bebaho deb hisoblaysizmi? Kiberjinoyatchilar ham shunday hisoblaydi — ya’ni ular istalgan narxni belgilashi mumkin. Ransomware kompyuteringizdagi fayllarni bloklaydi va ularni ochish uchun, odatda bitkoin kabi kriptovalyuta ko‘rinishida, to‘lov talab qiladi. To‘lagingiz kelmayaptimi? Siz uchun muhim bo‘lgan barcha narsaning zaxira nusxasi borligiga ishonch hosil qiling, aks holda ular abadiy yo‘qolishi mumkin.

Kiberjinoyatchi bo‘lmagan barchaning afsuski, ransomware hozirda ko‘payib bormoqda. Maktablar, kasalxonalar, politsiya bo‘limlari, hatto butun shaharlar ransomware tufayli ishdan chiqqan. 2019-yilda Qo‘shma Shtatlardagi 200 000 dan ortiq tashkilot ransomware qurboniga aylandi, jumladan, Yangi Orlean shahar hokimiyati kabi 70 dan ortiq shtat va mahalliy hukumat organlari. Sophos kiberxavfsizlik kompaniyasi o‘tkazgan so‘rovnomaga ko‘ra, 2020-yilda barcha biznesning taxminan yarmi ransomware hujumiga uchragan. Juda yomon!

#### Adware (reklama dasturi)

Reklamalar haqida o‘ylaganda, sizning xayolingizga birinchi kelgan sifat qanday? Ehtimol, bezovta qiluvchi yoki asabiylashtiruvchi kabi biror narsadir, shunday emasmi? Reklamalar xavfli ham bo‘lishi mumkin desam-chi? Adware sizni reklamalar bilan to‘ldirib tashlaydi, ularning ba’zilari zararli veb-saytlarga olib borishi mumkin — bunga qалқиб chiquvchi oynalar hamda veb-sahifalarda bo‘lmasligi kerak joyga joylashtirilgan reklamalar kiradi. Adware kompyuteringizni sekinlashtirishi mumkin va ko‘pincha spyware bilan birga keladi.

#### Spyware (ayg‘oqchi dastur)

Spyware o‘z nomiga mos ish qiladi... sizni josuslik qiladi. Bu turdagi zararli dastur onlayn faoliyatingizni kuzatadi va qayd etadi, ma’lumotlaringizni yig‘adi va shaxsiy axborotingizni o‘g‘irlaydi. Spyware ko‘pincha bepul dasturlarning fonida ishlaydi, shuning uchun uning borligini sezmasligingiz ham mumkin. Spyware tufayli kredit karta firibgarligi va shaxsni o‘g‘irlash katta xavf hisoblanadi.

#### Cryptojackers (kriptojeykerlar)

Kriptojeykerlar kompyuteringizdan kiberjinoyatchi uchun bitkoin qazib olishda foydalanadi. Haqiqiy konchilik odamni qanchalik toliqtirsa, bitkoin qazish ham kompyuterni shunchalik holdan toydiradi. Ya’ni, haqiqiy konchilik ham toliqtiradi deb o‘ylayman... men hech qachon kon qazmaganman, lekin bu jismonan ancha og‘ir ko‘rinadi. Gap shundaki, kriptojeykerlar kompyuteringizni holdan toydiradi, bu esa batareya ishlash muddatining qisqarishiga, elektr energiyasi hisob-kitoblarining oshishiga va umumiy sustkashlikka olib keladi.

![Resource image](https://media4.giphy.com/media/h3u7w8BR07IHDsnzQw/giphy.gif)

### Zararli dastur qayerdan keladi?

Kuniga bitta olma shifokordan uzoq tutadi — lekin kiberjinoyatchini nima uzoq tutadi? Qurilmalaringiz salomatligini himoya qilish uchun qila oladigan ikkita eng muhim narsa — yangilanishlarni o‘z vaqtida o‘rnatish va onlayn ishlatadigan havolalar, biriktirilgan fayllar va yuklab olinadigan narsalarga nisbatan ehtiyotkor bo‘lish.

Kompyuterimiz yoki antivirusimiz kompyuterni qayta ishga tushirishni so‘raganda hammamiz "keyinroq yangilash" tugmasini bosishda aybdormiz, lekin bu haqiqatan ham xavfli. Yangilanishlar kompyuter va qurilmalarimizga yangi aniqlangan xavfsizlik tahdidlaridan, masalan, zararli dasturlarning eng yangi turlaridan o‘zini himoya qilishni o‘rgatish uchun doimiy ravishda chiqarib turiladi. "Keyinroq yangilash" tugmasidan voz keching; kompyuteringizning immun tizimini kuchaytirish uchun hoziroq yangilang. Kelgusida muntazam yangilanishlar o‘z vaqtida qo‘llanilishini ta’minlash uchun kompyuteringizni kamida haftada bir marta qayta ishga tushirishni unutmang.

Onlayn muhitda shubha bilan munosabatda bo‘ling (va internetning qorong‘i ko‘chalaridan uzoq yuring). O‘zingiz tanimaydigan yoki ishonmaydigan manbalardan yuborilgan havolalarni bosmang va biriktirilgan fayllarni yuklab olmang. Dasturlarni faqat ishonchli, birinchi tomon platformalaridan yuklab oling — bunga mobil qurilmalaringiz uchun ilovalar ham kiradi; keng tarqalgan e’tiqodga qaramay, ular ham zararlanishdan xoli emas.

### Ogohlantiruvchi belgilar qanday?

Ko‘rib chiqqanimizdek, zararli dasturlarning turlari juda ko‘p — demak, alomatlar ham ancha xilma-xil, chunki zararli dasturlarning turli xillari kompyuteringizga turlicha ta’sir qiladi.

Ba’zi zararli dasturlar, masalan, ransomware va adware, o‘z mavjudligini ancha ochiq namoyon qiladi. Hukumat veb-saytida hunarmandchilik usulida tayyorlangan, noyob ta’mli tuzlangan bodringlar reklamasi? Yo‘q, bunday bo‘lishi mumkin emas. Biroq zararli dasturlarning aksariyat turlari o‘zini yashirishni afzal ko‘radi. Kamroq seziladigan alomatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

* Kompyuteringiz yoki qurilmangiz odatdagidan sekinroq ishlaydi

* Brauzeringiz sizni borishni xohlamagan veb-saytlarga yo‘naltiradi

* Soxta antivirusdan (yoki siz hech qachon o‘rnatmagan antivirusdan) kelgan xabarlar

* Vazifalar dispetcheri kabi Settings va/yoki tizim vositalarining o‘chirib qo‘yilishi

* Batareya ishlash muddatining qisqarishi yoki kompyuteringiz ventilyatorining odatdagidan kuchliroq ishlashi

* Kompyuter yoki brauzer sozlamalarida izohsiz o‘zgarishlar

Kompyuter yoki qurilmangizdagi o‘zgarishlarni kuzatishda juda hushyor bo‘lsangiz ham, ichkariga sirg‘alib kirgan zararli dasturni payqamasligingiz mumkin; ko‘plab sokin qotillar bor. Kompyuteringiz sog‘lom ekaniga ishonch hosil qilishning eng yaxshi usuli — antivirusingizni haftada bir necha marta avtomatik ravishda diagnostika tekshiruvini o‘tkazadigan qilib sozlashdir.

Afsuski, hammamiz ba’zan kasal bo‘lamiz. Agar zararli dasturni yuqtirsangiz, vahimaga tushmang — shifokoringiz xavfsizlik jamoasi bilan bog‘laning, ular qurilmangizni sog‘lig‘iga qaytarishda yordam beradi.

![Resource image](https://media0.giphy.com/media/DUtVdGeIU8lmo/giphy.gif)

Har qanday texnologiyadan foydalanish, ko‘p jihatdan, it saqlashga o‘xshaydi (meni oxirigacha tinglang). Itingizning mushaklari baquvvat bo‘lishi uchun unga yetarlicha mashq kerak; kompyuteringizning zararli dasturlardan himoyasi mustahkam bo‘lishi uchun unga muntazam yangilanishlar kerak. Itingizga siz payqay olmagan sog‘liq muammolari yo‘qligiga ishonch hosil qilish uchun har yili ko‘rikdan o‘tish kerak; kompyuteringizga siz uchun ko‘rinmas bo‘lgan zararli dastur yo‘qligiga ishonch hosil qilish uchun muntazam diagnostika tekshiruvlari kerak. Kasal bo‘lib qolishi mumkinligi uchun itingizga axlat yeyishga ruxsat bermaysiz; kompyuteringiz kasal bo‘lib qolishi mumkinligi uchun shubhali havolalarni bosmaysiz va internetning qorong‘i ko‘chalaridan dastur yuklab olmaysiz!

Ikkalasining ham sog‘lom va baxtli bo‘lishini ta’minlash uchun ularga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishingiz kerak. Kompyuteringizga sog‘lom immun tizimini saqlab turish uchun sizning yordamingiz kerak; zararli dasturlarga qarshi kompyuteringizning eng yaxshi himoyasi — o‘zingizsiz. Xavfsiz bo‘ling va sog‘-salomat yuring! Uddalaysiz.


This documentation is built and hosted on [Mintlify](https://mintlify.com), a developer documentation platform.